Артыкулы: Цярлецкі Кірыла Сямёнавіч (2)

(працяг)

Другой кафедрай Луцкай епархіі быў Астрог, дзе на тэрыторыі вакольнага замка знаходзіўся другі кафедральны сабор, а таксама «епіскапскі двор» з рэзідэнцыяй ўладыкі, размешчаны на старым царкоўным пляцы. Згодна з дакументам 27.7.1598, двор быў пабудаваны епіскапам і капітулам.

Пасляберасцейскі перыяд быў адзначаны канфесійнай барацьбой ва ўкраінска-беларускім грамадстве, ва ўмовах якой адбывалася станаўленне ўніяцкай царквы. Адразу пасля абвяшчэння уніі праваслаўныя пратэставалі ў судах розных інстанцый з патрабаваннем адабрання урадаў у Іпація Пацея і Кірылы Цярлецкага пад відам абвінавачванні ў канфесійнай здрадзе і парушэнні свабоды веравызнання. Іх падтрымлівалі пратэстанты, якія ў 1599 заключылі саюз з праваслаўнымі. Справа даходзіла да каралеўскага суда, аднак з-за няўступлівасці Жыгімонта III праваслаўныя не змаглі выйграць ніводнай судовай справы. Адной з галоўных перашкод на шляху пераходу цэркваў да уніі нават у тых епархіях, епіскапы якіх прынялі каталіцкае веравызнанне, было магнацка-шляхецкае патранальнае права, юрысдыкцыя якога распаўсюджвалася, відаць, на значную частку цэркваў і манастыроў. Валынская шляхта і магнатэрыя аказвала спачатку ўпарты супраціў уніяцкім епіскапам Кірыле Цярлецкаму і Іпацію Пацею, а духавенства, падпарадкоўваючыся волі савецкіх патронаў, баялася прымаць унію насуперак духоўнай улады. Тым не менш, часам адбываліся акцыі масавага пераходу на унію (1598 і 1603), аднак, ўдзел у іх Кірылы Цярлецкага не заўважаны.

На ўнійным саборы 1596 Луцка-Астрожская епархія была прадстаўлена толькі самім уладыкам. Затое на праваслаўным саборы епархію прадстаўлялі 22 духоўныя асобы і 29 свецкіх. Сярод духоўных Валыні вылучаюцца галоўныя пратапопы з Луцка і Астрога, архімандрыты найбуйнейшых і самых вядомых манастыроў, святары і манахі. Свецкую частка прадстаўляў фактычна ўвесь колер мясцовых князёў і шляхты, земскіх ураднікаў і пісараў, якіх узначальваў князь В.К.Астрожскі.

Якой была іх доля пасля сабора, таксама вядома. Астрожскае духавенства, а таксама святары і архімандрыты з маёнткаў князя засталіся, зразумела, у праваслаўі. З праваслаўнымі святарамі луцкіх цэркваў, якія падпарадкоўваліся ўладыку, ён развітаўся. Гэта відаць на прыкладзе луцкага пратапопа (намесніка), відаць, святара кафедральнай царквы св. Іаана Багаслова Іаана Вацуты. У 1594 ён згадваецца як пратапоп па справах маёнткаў Луцкай кафедры. У даберасцейскі перыяд Іаан быў даверанай асобай луцкага ўладыкі. Ад імя Кірылы Цярлецкага ён уносіў дакументы ў луцкія гродскія кнігі. Як удзельнік праваслаўнага Берасцейскага сабора быў экскамунікаваны ўнійным саборам 10.10.1596. Пасля Іаан Вацута ў крыніцах не згадваецца.

У жніўні—кастрычніку 1598 і ў 1599 у Луцкім судзе разглядалася справа па абвінавачванні Кірылы Цярлецкага ва ўтапленні чэрнчыцкага святара Стафана Дабрынскага, які не перайшоў у унію. Кірыла Цярлецкі абвінавачваўся таксама ў іншых злачынствах (напрыклад, паводле «Перестороги» і Івана Вішанскага, ён пазбавіў жыцця члена львоўскага брацтва мастака і скарбніка Піліпа), аднак ні адно з іх у судовым парадку не было даказана.

Цяжкім ударам для Кірылы Цярлецкага і яго кафедры было адняцце князем В.К.Астрожскім «падастрожскіх» уладанняў, якія належалі царкве з 1-й паловы 16 ст. 28.11.1597 з-пад юрысдыкцыі епіскапскага ўрадніка было выведзена с. Вялікі Мізоч, «з давных часов до церкви столечное епископии Луцкое належачий»; 12.7.1598 сам князь асабіста прыняў удзел у далучэнні да Астрожскай воласці сёлаў Будараж, Бушча, Пеўчае, Баршчоўка, Тачэвікі і Мізоч Малы. Тады ж былі адабраны двор уладыкі ў Астрожскім вакольным замку. Спробы Кірылы Цярлецкага вярнуць уладанні праз суд поспеху не мелі.

Паводле завяшчання 1595, епіскап пабудаваў царквы ў манастыры ў Дуцішчах, у маёнтках Жабча і Калодзязі. Паводле тастамента 1607, ён пабудаваў і фундаваў царкву ў Пярковічах, маёнтку брата Яраша, а таксама ў Рэчыцы, а перад смерцю на пабудову царквы ў манастыры Прачыстай Багародзіцы ў Луцку, які належаў да яго кафедры, фундаваў 150 злотых. Апісанне маёнткаў епархіі пасля смерці Кірылы Цярлецкі, у цэлым, характарызуе добры стан гарадскіх цэркваў, а таксама некаторых храмаў у епіскапскіх вёсках. Дзеля справядлівасці ўспомнім, што некаторыя з іх знаходзіліся ў моцна горшым стане.

На жаль, амаль не захавалася ліставанне Кірылы Цярлецкага, якое магло б праліць святло на яго становішча на мяжы 1590-х г.—пачатку 17 ст. Па-за некалькімі лістамі-пасланнямі, адпраўленымі ім і Іпаціем Пацеем з Рыма на радзіму, існуе некалькі асобных лістоў. Напрыклад, ад 25.3.1594 да Яна Замойскага, ад 20.12.1603 да караля з Рожышчаў, адной з загарадных рэзідэнцый епіскапа. У гэтым лісце епіскап скардзіўся на ўціскі з боку луцкага старасты Мікалая Сямашкі. На гэты раз наезд зведалі маёнткі Ставок і Троешчына, а таксама епіскапская рэзідэнцыя ў Луцкім замку. Епіскап заклікаў да абароны «Божай царквы». У архіве Жыдзічынскай архімандрыі на Валыні захоўвалася ліставанне паміж Кірылай Цярлецкіі і Гедэонам Балабанам (да нашага часу не захавалася). А.Малевіч, які яго вывучаў, сцвярджаў, што спачатку, гэта значыць, да 1595 адносіны паміж двума суседнімі іерархамі былі сяброўскімі. У адным з цытуемых лістоў луцкі епіскап гаворыць пра пасылку ім у Львоў «Книги бесед» разам з іншымі. Аднак даволі хутка адносіны сапсаваліся ў выніку таго, што Кірыла Цярлецкі пачаў акцыі па адабрання ў львоўскіх епіскапаў Жыдзічынскай архімандрыі пад Луцкам, якая здаўна належала Львоўскай кафедры. Акцыі былі прадпрыняты ў судовым парадку, аднак былі ўжыты і сілавыя метады барацьбы.

Досыць цікавую інфармацыю маем са знойдзеных лістоў Іпація Пацея да караля Жыгімонту ІІІ ад 22.4.1602, 29.4.1602, 16.12.1603, 2.3.1604, 25.4.1604. Яны ярка ілюструюць стан уніяцкай царквы ў пачатку 17 ст., датычацца некалькіх канкрэтных спраў мітраполіі і яе епархій, дадаюць шэраг рыс да характарыстыкі ўніяцкіх епіскапаў. Так, мітрапаліт ў лісце ад 25.4.1604 дае вельмі важную характарыстыку Кірылы Цярлецкага: ён «цяжкі на пад’ём», не жадае ўдзельнічаць у з’ездах іерархіі і, што цікава, мае па Іпація Пацея «нейкі прыхаваны абразлівы намер». Жывучы на адлегласці 4 мілі ад Іпація Пацея, ён не рэагаваў ні на якія агульнацаркоўнае справы, апраўдваючыся галечай і убоствам, хоць, на думку мітрапаліта, меў значна больш даходаў. Абскарджанне Іпаціем Пацеем дзеянняў Кірылы Цярлецкага цалкам зразумела, бо той прэтэндаваў на мітраполію і, не здабыўшы яе, адсунуўся ад спраў мітраполіі. Акрамя таго, фіксуецца спрэчка паміж Кірылам Цярлецкім і Іонам Гогалем за Кобрынскі манастыр, ігумена якога спрабаваў скінуць луцкі ўладыка (манастыр знаходзіўся на Тураўшчыне, якая перайшла ад Луцкага да Пінскага ўладыцтва). Кароль павінен быў бы напісаць адмысловы зварот да абодвух уладыкаў (ліст ад 25.4.1604).

У канцы жыцця епіскапа фіксуецца сітуацыйна збліжэнне з князем В.К.Астрожскім. У канцы 16 ст. сур’ёзна сапсаваліся адносіны князя з Васілём Ела-Малінскім (будучым уніяцкім епіскапам) і луцкім капітулам. Таму князь В.К.Астрожскі і яго антаганіст — уніяцкі епіскап забыліся на некаторы час пра свае ідэйныя спрэчкі і, аб’яднаўшы узброеныя атрады слуг і гайдукоў, напалі ў 1600 на Глускую (Новамалінскую) воласць В.Ела-Малінскага і разграмілі яе. Справа аб спусташэнні воласці разглядалася ў 1604—1607 у Люблінскім трыбунале, прычым князь Астрожскі абвінавачваўся ў захопе глускіх зямель, высечцы дрэва ў мясцовай пушчы і захапленні збожжа на глускіх палях. Канфлікт быў часова ўрэгуляваны толькі пасля смерці князя В.К.Астрожскага, у 1609—1610, калі яго сын Януш Астрожскі і В.Ела-Малінскі дасягнулі згоды і размежавалі маёнткі.

Адзіная крыніца, які пралівае святло на выкананне епіскапам штодзённых архіпастырскіх абавязкаў, з’яўляецца пратэстацыя Луцкага капітула ад 15.6.1607: ён памёр «в року теперешнем тисеча шестсот семого мсца мая двадцат першого дня», падчас пасвячэння некалькіх дыяканаў на святароў у галоўнай луцкай царкве. Ёсць таксама шматлікія сведчанні аб дзейнасці Луцкага капітула, а таксама адно сведчанне пра функцыянаванне епіскапскага суда.

Адносіны епіскапа з міранамі характарызуе тая акалічнасць, што да канца сваіх дзён Кірыла Цярлецкі не дапусціў стварэння на тэрыторыі Пінскай і Тураўскай, пазней — Луцкай і Астрожскай епархіі ніводнага царкоўнага брацтва, так што гэтыя епархіі ледзь не адзіныя ў Кіеўскай мітраполіі не былі ахоплены брацкім рухам.

Апошняе дзесяцігоддзе было няпростым для епіскапа Кірылы Цярлецкага і з пункту гледжання яго адносін з сям’ёй — дачкой і зяцем Вяляціцкім. У завяшчанні 1598 ён адмовіў ім у спадчыне. Аднак перад смерцю ўладыка змог дараваць дзецям іх грахі перад ім.

2.4.1607 Кірыла Цярлецкі склаў апошняе завяшчанне. Яго з’яўленне было выклікана натуральнымі матывамі, звязанымі з адчуваннем блізкага канца зямнога жыцця (епіскап адчуваў «неспособность» свайго здароўя і нават «дочасну» смерць). Завяшчанне было прадстаўлены да запісу ў луцкія гродскія кнігі святаром Рожыцкай царквы, членам Луцкага капітула, духоўнікам епіскапа айцом Майсеем Падгаецкім 29.5.1607, пасля смерці епіскапа.

Адзіная крыніца, які называе дакладную дату смерці епіскапа, — пратэстацыя капітулы ад 15.6.1607: ён «в року теперешнем тисеча шестсот семого мсца мая двадцат першого дня с того света смертю зъшол». Згодна з завяшчаннем, уладыка пахаваны ў саборнай царкве ў Луцку.

Кірыла Цярлецкі памёр, мабыць, не вельмі старым. Вакол сыходу ў іншы свет ініцыятараў уніі нарадзілася і існавала нямала легенд. Прыкладам гэтага можа служыць паведамленне аўтара «Перестороги» аб тым, што мітрапаліт Міхаіл Рагоза памёр з пакаяннем, іншых забіў злы дух, некаторых папоў дэманы выкінулі з царквы. Аўтар «Перестороги» абмаляваў епіскапа Кірылу Цярлецкага як дваяжэнцы, а таксама памагатага д’ябла. Шмат уразлівага сказаў у яго адрас і Іван Вішанскі. Цэлы сюжэт епіскапам-адступнікам прысвяціў у «Трэнасе» Мялецій Сматрыцкі, які паказаў Кірылу Цярлецкага «мужебойцею» і распуснікам. Быццам, увесь Луцкі павет ведаў пра тое, што епіскап пазбавіўся носа ад «дворскай» (гэта значыць, венерычнай) хваробы, з-за чаго хутка сышоў, услед за іншымі адступнікамі, на той свет. Пазнейшыя аўтары былі менш злоснымі, аднак згаданая традыцыя не перарывалася на працягу амаль усіх 400 гадоў пасля заключэння Берасцейскай уніі. Дастаткова ўспомніць, што успамінаючы смерць Кірылы Цярлецкі, М.Грушэўскі не ўстрымаўся ад рэплікі, што памёр «стары грэшнік».

Некалькі разоў рабіліся спробы перагляду яго завяшчанняў. 15.6.1607 у Луцкі гродскі суд была пададзена пратэстацыя ад членаў мясцовага капітула на зяця і брата епіскапа па справе прысваення імі царкоўнай маёмасці. Аказваецца, што адразу пасля смерці епіскапа зяць Вяляціцкі вываз яго маёмасць (вывезенае ацэньвалася ў 10 тыс. злотых). Акрамя таго, былі прад’яўлены прэтэнзіі брату Ярашу, які павінен быў вярнуць вывезеныя епіскапам у Пярковічы яшчэ пры жыцці старадаўнія абразы і епіскапскі архіў (уся маёмасць ацэньвалася ў 100 тыс. злотых). 5.7.1607 Жыгімонт ІІІ загадаў абодвум вярнуць маёмасць названаму луцкаму епіскапу Астафію Малінскаму. У той жа дзень па загадзе Жыгімонта ІІІ каралеўскі каморнік Лука Ісайкоўскі склаў вопіс цэркваў Луцка і інвентар усіх маёнткаў Луцкай і Астрожскай епіскапіі[1]. 30.8.1607 Ісайкоўскі дакладваў, што улічаныя ім «все дворы и имения церковные Луцкого владычества» былі перададзены з удзелам генеральнага вознага Луцкага гродскага суда Войцеха Грушэўскага ў загад новага уніяцкага епіскапа Астафія[2]. Хутчэй за ўсё, позва і распараджэнне не прывялі да вяртання маёмасці. 22.11.1628 была выдадзена каралеўская позва на Яраша Цярлецкага з-за захопленых ім дакументаў Луцкай дыяцэзіі. Пры гэтым згадваўся і тастамент епіскапа 1607, і папярэднія пратэстацыі. Характэрна, што ў дакуменце дакладна ўказваецца год, калі адбылося вываз архіва: 1605, калі епіскап Кірыла Цярлецкі перадаў брату на захоўванне ў Пярковічы і Рэчыцу прывілеі і іншыя дакументы Луцкай кафедры.

Улічваючы тое, што пасля смерці ўніяцкага епіскапа Астафія Ела-Малінскага ў 1621 пачалася вядомая барацьба за кафедру, прах епіскапа Кірылы Цярлецкага маглі перавезці ў маёнтак Пярковічы на Берасцейшчыну. Па звестках на пачатак 19 ст., прах Кірылы Цярлецкага спачатку захоўваўся ў старой драўлянай часоўне, затым перанесены ў новую царкву. Пад 1902 фіксуецца надмагільная пліта з кірылічным надпісам, якая ў 1980-х г. вывезена ў Мінск і захоўваецца цяпер у Музеі старажытнабеларускай культуры.

Памяць пра Кірылу Цярлецкага знайшла адлюстраванне ў запісу памянніка Увядзенскай царквы Блізкіх пячор Кіева-Пячэрскай Лаўры (крыніца 17 ст., запіс разам з родам Цярлецкіх ня датаваны).

Адзіны з вядомых партрэтаў Кірылы Цярлецкага невядомага паходжання захоўваўся ў партрэтнай зале архірэйскай рэзідэнцыі ў Холме.

Сучасныя даследчыкі не маюць адзінага меркавання адносна ацэнкі дзейнасці Кірылы Цярлецкага. Некаторыя працягваюць пісаць пра яго ў духу запала міжканфесійнай барацьбы яго эпохі (напрыклад, А.Мірановіч), П.Кралюк, Л.Цімашэнка і інш. імкнуцца пераадолець метафізічнасць старой гістарыяграфіі і ўбачыць у епіскапе-праваслаўным і епіскапе-ўніяце жывога чалавека — прадукт складанай эпохі ў гісторыі ўкраінска-беларускай царквы.

Крыніцы:

Центральний державний історичний архів України, Львів. Ф. 13. Оп. 1. Спр. 297. С. 625—627; Ф. 14. Оп. 1. Спр. 9. С. 119—120.

Российский государственный архив древних актов. Ф. 389 (Литовская метрика). Оп. 1. Книги записей литовские. № 72, 76, 80; Книги судных дел. А. Литовские. № 278, 282.

Российский государственный исторический архив. Ф. 823. Оп. 1. Д. 155. Л. 1—2; Ф. 834. Оп. 4. Д. 652. Л. 2.

Vilniaus universiteto biblioteka. Rankraščių skyrius. (Бібліятэка Вільнюскага ўніверсітэта. Аддзел рукапісаў). F5-B4-915. Л. 1—1 об.

Акты Западной России. Т. III. № 65. С. 188—189; № 133. С. 273; № 150. С. 293—294.

Акты Юго-Западной России. Т. І. № 218. С. 260—266.

Архив Юго-Западной России. Т. I. Ч. 1. № 80. С. 334—337; № 107. С. 274—276; № 111. С. 280, 281; № 115. С. 292; № 124. С. 317.

Археографический сборник документов. Т. 1. № 64. С. 196—200. № 70. С. 217—219. № 76. С. 230—236; Т. 6. № 124. С. 285—286.

Акты Виленской археографической комиссии. Т. 3. № 10. С.14—17; Т. 18. № 273. С. 314; № 299. С. 347.

Малышевский И. Александрийский патриарх Мелетий Пигас и его участие в делах русской церкви. Т. II. Киев, 1872. Приложение II. С. 99—100.

Каталог пергаментних документів Центрального державного історичного архіву УРСР у Львові. 1233—1799 / Укл. О.А.Купчинський, Е.Й.Ружицький. Київ, 1972. № 748. С. 374—377.

Купчинський О. Акти та документи Галицько-Волинського князівства ХІІІ—першої половини XIV ст. Дослідження. Тескти. Львів, 2004. № 20. С. 811, 812.

Тимошенко Л. Берестейська унія 1596 р. Дрогобич, 2004. № 1. С. 145—146.

Пам’ятки. Архів Української Церкви. Т. 3. Вип.1. Документи до історії унії на Волині та Київщині кінця XVI—першої половини XVII ст. / Упор. М.В.Довбищенко. Київ, 2001. № 113. С.129—130.

Поменник Введенської церкви в ближніх печерах Києво-Печерської Лаври. Публікація рукописної памятки другої половини XVII ст. / Упор. та вступ. стаття О.Кузьмука // Лаврський альманах. Спецвипуск 7. Київ, 2007. С. 38.

Kempa T. Nieznane listy metropolity kijowskiego Hipacego Pocieja — ważne żródło do początków inii brzeskiej // Odrodzenie i Reformacja w Polsce. T. LIV. 2010. Nr 5, 6, 7, 8, dodatek. S. 207—214, 217—218.

Літаратура:

Иванишев Н. Сведения о начале унии, извлеченные из актов Киевского центрального архива. М., 1858.

Коялович М. Литовская церковная уния. Т. 1. СПб, 1859. С. 76—95.

К портрету Кирилла Терлецкого // Киевская старина. 1884. № 10. С. 366—369.

Миловидов А.И. О положении православия и русской народности в Пинском удельном княжестве и городе Пинске до 1793 года // Чтения в Обществе Любителей Духовного Просвещения. 1894. № 4.

Левицкий О. Южно-русские архиереи в XVI—XVII в. // Киевская старина. 1882. № 1. С.49—100.

Левицкий О. Кирилл Терлецкий, епископ Луцкий и Острожский // Памятники русской старины в западных губерниях, издаваемые с высочайшего соизволения П.Н.Батюшковым. Вып. 8. СПб., 1885. С. 308—341.

Макарий (Булгаков) митроп. История Русской Церкви. Кн. 5. М., 1996. С. 306, 349; Кн. 6. М., 1996. С. 159, 160, 650.

Prochaska A. Z dziejów unii brzeskiej // Kwartalnik Historyczny. 1896. R. X. S. 569—573.

Малевич А. Древняя Жидичинская архимандрия на Волыни // Волынские епархиальные ведомости. 1899. Ч. неоф. С. 824.

Титов Ф. Кирилл Терлецкий // Богословская энциклопедия / Под. ред. Н.Н.Глубоковского. Т. Х. СПб., 1909. Стб. 401—403.

Грушевський М. Історія України-Руси. Т. V. Київ, 1994. С. 488—489, 501, 502, 555; Т. VІ. Київ, 1995. С. 581.

Ульяновський В. [Виступ у дискусії по доповіді М.Дмитрієва «Концепції унії в церковних і державних колах Речі Посполитої»] // Історичний контекст, укладення Берестейської унії і перше поунійне покоління. Матеріали «Перших Берестейських читань». Львів, 1995. С. 95.

Димид. М. Єпископ Київської церкви (1589—1891). Львів, 2000. С. 46—47, 63—69, 71—75, 78—79, 83, 119, 130.

Кралюк П. Луцько-Острозький єпископ Кирило Терлецький: питання оцінки діяльності // Історія релігій в Україні. Праці ХІІІ-ї міжнародної наукової конференції (Львів, 20—22 травня 2003 року). Кн. І. Львів, 2003. С. 303—309.

Кралюк П. Луцько-острозький єпископ Кирило Терлецький: питання оцінки діяльності // Психолого-педагогічні основи гуманізації навчально-виховного процесу в школі та внз. Рівне, 2003. Вип. 4. Ч. ІІ. С. 44—49.

Дмитриев М.В. Между Римом и Царьградом: генезис Брестской церковной унии 1595—1596 гг. М., 2003. С. 213—214.

Тесленко І. Боротьба за Остріг: князь Острозький проти острозького старости // Соціум. Альманах соціальної історії. Вип. 3. Київ, 2003. С. 99—120.

Тесленко І. Інкорпорація підострозьких володінь Луцької єпископії до Острозької волості в останній чверті XVI ст. // Релігія і церква в історії Волині. Зб. наук. праць. Кременець, 2007. С.46—56.

Тимошенко Л. Єпископ Кирило Терлецький: родовід і початок духовної кар’єри // Дрогобицький краєзнавчий збірник. Вип. ІХ. Дрогобич: Коло, 2005. С. 202—213.

Тимошенко Л. Заповіти, смерть і поховання єпископа Кирила Терлецького // Дрогобицький краєзнавчий збірник. Вип. ХI—XII. Дрогобич: Коло, 2008. С. 467—483.

Тимошенко Л. Діяльність єпископа Кирила Терлецького на уряді Луцько-Острозької кафедри // Studia z dziejów i tradуcji metropolii kijowskiej XII—XIX wieku. Lublin, 2009. S. 193—211 (Studia i materiały do dziejów chresćijaństwa wschodniego w Rzeczypospoilitej. T. 5).

TymoszenkoL. Князь Василь-Костянтин Острозький і єпископ Кирило Терлецький: до проблеми взаємовідносин світського і релігійного лідерів Волині доби Берестейської унії // Kościół unicki w Rzeczypospolitej. Białystok, 2010. С. 169—185.

Тимошенко Л. Берестейська унія 1596 р. Дрогобич, 2004. С. 10—164.

Музей старажытнабеларускай культуры / Укладальік А.А.Ярашэвіч. Мінск: Беларусь, 2004. С. 264.

Kempa T. Konstanty Wasyl Ostrogski (ok. 1524/1525—1608), wojewoda kijowski i marszałek ziemi wołyńskiej. Toruń, 1997. S. 94, 98, 132—133, 138—140, 144—145, 155—156, 166, 216.

Tiepłowa W. Eparchia pińsko-turowska przed unią brzeską (XV—XVI w.) // Rocznik Instytutu Europy Środkowo-Wschodniej. Lublin, 2006. S. 13—23.

Mironowicz A. Biskupstwo turowsko-pińskie w XI—XVI wieku. Białystok: Trans Humana, 2011. S. 209—219.

© Леанід Цімашэнка, 2015


[1] Сборник статей и материалов по истории Юго-Западной России. Вып. 2. Киев, 1916. С. 41—64.

[2] Сборник статей и материалов по истории Юго-Западной России. Вып. 2. Киев, 1916. С. 64.

Надрукавать Надрукаваць без ілюстрацый
Дадаць меркаванне

Ю.А.Ябланоўскі

Пячатка Вітаўта

План Віцебска. З кнігі: Памятная книжка Витебской губернии на 1865 год. Издана Витебским губернским статистическим комитетом. Под редакциею А.М.Сементовского. СПб., 1865.