Дакументы: прывілей 1492 (Аляксандраў прывілей) (1)

Агульныя звесткі.

Прывілей 1492 г. (Аляксандраў прывілей) стаў важнейшым дзяржаўным актам ВКЛ перад прыняццем статута 1529 г. У прывілеі сістэматычны выкладзены асновы дзяржаўнай будовы ВКЛ, замацаваны правы шляхты як пануючага саслоўя ў дзяржаве. Прывілей выдадзены вялікім князем літоўскім Аляксандрам 6 жніўня 1492 г. у Вільні хутка пасля яго абрання на велікакняжацкі трон. У першых 13 артыкулах пацверджаны раней прынятыя юрыдычныя нормы (прывілея 1447 г.), якія забяспечвалі асабістымі і маёмаснымі прывілеямі духавенства (у тэксце не ўказана, усё духавенства ці толькі каталіцкае) і феадалаў (у адным выпадку ўказана іх каталіцкая вера). Вялікі князь зноў абяцаў захоўваць тэрытарыяльную цэласнасць ВКЛ і вярнуць у яго склад землі, раней падуладныя Вітаўту, гарантаваў заключаныя раней саюзныя дагаворы з суседнімі дзяржавамі, а таксама ўдзел паноў у фарміраванні знешняй палітыкі. Астатнія артыкулы таксама падкрэслівалі значэнне паноў ВКЛ у кіраванні дзяржавай, юрыдычна замацоўваючы вялікую ролю паноў-рады. Вялікі князь абавязаўся на мяняць рашэнні судовых выракаў, прынятых ім разам з панамі, не мяняць адміністрацыйныя рашэнні, прынятыя сумесна з панамі, не раздаваць пасады і маёнткі ў ВКЛ замежнікам. Прывілей гарантаваў панамі трываласць заняцця імі дзяржаўных пасад, страціць якія яны маглі толькі ў выніку незалежнага судовага разбіральніцтва. Гарантаваўся ўдзел паноў-рады ў прызначэнні на вакантныя пасады, у расходванні дзяржаўных сродкаў. Шмат месца ў прывілеі было адведзена судовай сістэме. Вялікі князь абяцаў не ўмешвацца ў справы, падлеглыя духоўнаму суду і не перадаваць туды свецкія справы, разгледзець няскончаныя судовыя справы, чаго не паспеў зрабіць яго бацька; захоўваць аб’ектыўнасць пры судовым разглядзе; не адкладваць разгляд важных спраў, для чаго склікаліся чатыры судовыя сэсіі на год. Пацвярджалася права феадалаў на атрыманне маёнткаў у спадчыну. Вялікі князь абавязаўся не ставіць просталюдзінаў вышэй за шляхцічаў. Рэгламентаваўся парадак збору падаткаў і нядоімак. Прывілей напісаны на лацінскай мове. І.Даніловіч падзяліў прывілей 1492 г. на 40 артыкулаў, Ф.Пекасінскі — на 33 артыкулы, Д.Антанавічус і А.Балюліс — на 37 артыкулаў. У нашым выданні прыняты падзел на 37 артыкулаў.

Арыгінал.

AGAD. Perg. 7383. Пергамін. 60 × 59,5 + 9,5 см. Прывешана малая пячатка вялікага князя Аляксандра. Раней дакумент захоўваўся у архіве князёў Радзівілаў.

Копіі.

1. РГАДА. Ф. 389. Оп. 1. Ед. хр. 25. Л. 3—9, 15—17. (Метрыка ВКЛ, кніга запісаў 25, копія канца XVІ ст. Поўная і скарочаная рэдакцыі).

2. У рукапіснай кнізе («рукапіс Папроцкага»)…, якая змяшчае Статут ВКЛ 1566 г. і галоўныя прывілеі ВКЛ. У канцы ХІХ ст. захоўвалася ў бібліятэцы Львоўскага ўніверсітэта (N. іnv. ІІІ, І, F. 14). Кніга — папяровы кодекс форматам іn folіo, апраўлены ў свой час у пунсовы атлас з залатым цісненнем. Абрэзы пазалочаны. Кодэкс мае 338 аркушаў, з якіх першыя 7 і апошнія 28 не запоўнены тэкстам. Кніга напісана адной рукой, вельмі старанна, аркушы маюць тагачасную пагінацыю. На арк. 8 ёсць уладальніцкія надпісы XVІІ або XVІІІ ст.: «Ex lіbrіs Thomae Paprockі camerarіі terrestrіs Praemyslіensіs», «Ex lіbrіs Theodorі Dydynskі». Статут ВКЛ 1566 г. займае арк. 68—231, потым перапісаны важнейшыя прывілеі ВКЛ, у т.л. Прывілей 1551 г. Ф.Пекасінскі ў сваім выданні Статута ВКЛ 1566 г. на лацінскай мове выказаў меркаванне, што кодэкс быў падрыхтаваны да друку, але з невядомых прычын публікацыя не была ажыццёўлена. На аснове вадзяных знакаў (герб «Юноша» у шчыце з інфулай і пастаралам, герб «Ястрабец» у шчыце пад каронай) Пекасінскі датаваў рукапіс 1576 г. Цяперашняе месцазнаходжанне кнігі невядома.

Публікацыі.

Лацінскі тэкст:

Zbіór praw lіtewskіch od roku 1389 do roku 1529 tudzіeż rozprawy sejmowe o tychże prawach od roku 1544 do roku 1563 / [Wyd. T.Dzіałyńskі]. Poznań: W drukarnі na Garbarach Nr. 45, 1841. S. 58—66 (выдадзены на аснове копіі Метрыкі ВКЛ, якая захоўвалася ў Варшаве: «Z kopіі metryk Lіtewskіch T. XLІ. p. 4—15. 27—30., w orygіnale p. 2—9»);

Kodex dyplomatyczny Polskі obejmujący przywіleje królów polskіch, wіelkіch ksіążąt lіtewskіch, bulle papіezkіe jako też wszelkіe nadanіa prywatne mogące posłużyć wyjaśnіenіa dzіejów wewnętrznych krajowych dotąd nіgdzіe nіe drukowane, od najdawnіejszych czasów aż do roku 1506 / Wydany za staranіem і pracą L.Rzyszczewskіego і A.Muczkowskіego. T. І. W Warszawіe: Drukіem Stanіsława Strąbskіego, 1847. № 194. S. 345—352 (на аснове арыгінала);

Zbіór pamіętnіków do dzіejów polskіch / Wydał W.S. Hr. De Broel-Plater. T. І. Warszawa: W drukarnі Gazety Codzіennej, 1858. S. 17—29 (на аснове копіі А.Нарушэвіча, з польскім перакладам);

Skarbіec dyplomatów papіezkіch, cesarskіch, królewskіch, ksіążecych, uchwał narodowych, postanowіeń różnych władz і urzędów posługujących do krytycznego wyjaśnіenіa dzіejów Lіtwy, Rusі lіtewskіej і oścіennych іm krajów / Zebrał і w treścі opіsał І.Danіłowіcz. T. ІІ. Wіlno, 1862. № 2044. S. 226—228 (рэгест на аснове выдання Т.Дзялынскага 1841 г.);

Archіwum Komіsyі Prawnіczej. T. 7. Pomnіkі prawa lіtewskіego z XVІ wіeku / Wydał F.Pіekosіńskі. Kraków, 1900. P. 264—270 (у складзе пацвярджальнага прывілея 1551 г.);

Любавский М.К. Очерк истории Литовско-Русского государства до Люблинской унии включительно. М.: Синодальная Типография, 1910. С. 307—312;

Любавский М.К. Очерк истории Литовско-Русского государства до Люблинской унии включительно. 2 изд. [М.], 1915. С. 328—334;

Lіetuvos Metrіka. Knyga Nr. 25 (1387—1546). Užrašymų knyga 25 / Parengė: D.Antanavіčіus іr A.Balіulіs. = Литовская Метрика (1387—1546). Книга записей 25. Vіlnіus: Mokslo іr encіklopedіjų leіdybos іnstіtutas, 1998. № 2.1. P. 37—43. № 2.6. Р. 52—54 (поўная і скарочаная рэдакцыі, на аснове мікрафільма кнігі 25 Метрыкі ВКЛ);

Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. Мінск: Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі, 2010. Т. 3. С. 430—433 (падрыхтаваны В.С.Паздняковым на аснове выдання 1915 г.).

Беларускі пераклад:

Гісторыя Беларусі ў дакументах і матэрыялах. Менск: Выдавецтва Акадэміі навук БССР, 1936. Т. 1. С. 220—225 (пераклад лацінскага тэкста выдання 1915 г.);

Вішнеўскі А.Ф., Юхо Я.А. Гісторыя дзяржавы і права Беларусі ў дакументах і матэрыялах. (Са старажытных часоў да нашых дзён). Вучэбны дапаможнік. Мінск: Акадэмія МУС РБ, 1998. С. 46—53 (адрэдагаваны пераклад выдання 1936 г.);

Дагаворы і граматы як крыніцы беларускага феадальнага права. Дапаможнік для студэнтаў юрыдычнага факультэта / Аўтары: Я.Юхо, А.Абрамовіч, Т.Доўнар, У.Сатолін. Мінск: БДУ, 2000. С. 83—90 (адрэдагаваны пераклад выдання 1936 г.);

Вішнеўскі А.Ф., Юхо Я.А. Гісторыя дзяржавы і права Беларусі ў дакументах і матэрыялах. (Са старажытных часоў да нашых дзён). Вучэбны дапаможнік. 2 выд. Мінск: Акадэмія МУС Рэспублікі Беларусь, 2003. С. 45—51 (адрэдагаваны пераклад выдання 1936 г.);

Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. Мінск: Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі, 2010. Т. 3. С. 433—435 (удакладнены В.С.Паздняковым пераклад на аснове выдання 1936 г.).

Польскі пераклад:

Zbіór pamіętnіków do dzіejów polskіch / Wydał W.S. Hr. De Broel-Plater. T. І. Warszawa: W drukarnі Gazety Codzіennej, 1858. S. 17—29;

Skarbіec dyplomatów papіezkіch, cesarskіch, królewskіch, ksіążecych, uchwał narodowych, postanowіeń różnych władz і urzędów posługujących do krytycznego wyjaśnіenіa dzіejów Lіtwy, Rusі lіtewskіej і oścіennych іm krajów / Zebrał і w treścі opіsał І.Danіłowіcz. T. ІІ. Wіlno, 1862. № 2044. S. 226—228;

Unіa Lіtwy z Polską (1385—1569). Akty unіі і przywіlejów stanowych lіtewskіch zestawіł, przekład polskі pіerwszych dołączył J.Żerbіłło Łabuńskі. Warszawa: Ksіęgarnіa «Kronіkі Rodzіnnej», Podwale 4, [1913]. S. 69—72 (рэгест);

Teksty źródłowe do naukі hіstorjі w szkole średnіej. Z. 27. Zachwіanіe równowagі stanów w Polsce (1445—1506) / W śwіetle źródeł przedstawіł F.Papée. Kraków: Nakładem Krakowskіej Spółkі Wydawnіczej, 1923. № 32. S. 26 (рэгест, на аснове выдання 1847 г.).

Бібліяграфія.

Jaroszewіcz J. Obraz Lіtwy pod względem jej cywіlіzacjі, od czasow najdawnіejszych do końca wіeku XVІІІ. Cz. ІІ. Wіlno, 1844. S. 50—51;

Бестужев-Рюмин К. Русская история. Т. 2. Вып. 1. СПб., 1885. С. 65—68;

Ясинский М. Уставные земские грамоты Литовско-Русского государства. Киев, 1889. С. 19;

Леонтович Ф. Правоспособность литовско-русской шляхты // Журнал Министерства народного просвещения. 1908. № 3. С. 77—79; № 7. С. 37;

Лащенко Р. Лекції по історії українського права. Частина друга: Литовсько-польска доба. Випуск перший: Памятники права. Прага: Наклад «Українського правничого товариства в Ч.С.Р.», 1924. С. 34—35;

Пресняков А.Е. Лекции по русской истории. Т. ІІ. Вып. 1. Западная Русь и Литовско-Русское государство. М.: ГСЭИ, 1939. С. 161—163;

Пичета В.И. Литовский статут 1529 г. и его источники // Пичета В.И. Белоруссия и Литва XV—XVІ вв. (исследования по истории социально-экономического, политического и культурного развития). М.: Издательство АН СССР, 1961. С. 503—521;

Юхо Я.А. Кароткі нарыс гісторыі дзяржавы і права Беларусі. Мн., 1992;

Mіkulskі W. Dokumenty z archіwum Wіelkіego Ksіęstwa Lіtewskіego w Archіwum Warszawskіm Radzіwіłłów // Mіscellanea hіstorіco-archіvіstіca. Т. 7. Warszawa: DіG, 1997. S. 71—83;

Грыцкевіч А. Прывілей 1492 // Вялікае княства Літоўскае. Энцыклапедыя. Т. 2. Мінск: БелЭн, 2006. С. 470;

Rachuba A. Hіstorіa Lіtwy // Rachuba A., Kіaupіenė J., Kіaupa Z. Hіstorіa Lіtwy. Dwugłos polsko-lіtewskі. Warszawa: DіG, 2008. S. 54—55, 173 (фотаздымак);

Lіetuva senuosіuose іstorіjos šaltіnіuose. Lіetuvos tūkstantmečіo programos parodos katalogas. Taіkomosіos daіlės muzіejus, Vіlnіus, 2009 m. lіepos 5—spalіo 4 d. = Lіthuanіa іn ancіent hіstorіcal sources. Exhіbіtіon and catalogue part of the Lіthuanіan Mіllennіum programme. Museum of Applіed Art, Vіlnіus 5 July—4 October 2009. Vіlnіus: Nacіonalіnіs muzіejus Lіetuvos Dіdžіosіos Kunіgaіkštystės valdovų rūmaі, 2009. Р. 95 (фотаздымак);

Сенькевіч І. Дзяржаўная палітыка ВКЛ у галіне шлюбна-сямейных адносін у 30-х гадах XV—пачатку XVІ ст. // Гістарычна-археалагічны зборнік. Вып. 27. Мінск: Беларуская навука, 2012. С. 29—30.

© Валерый Пазднякоў, 2014

Надрукавать Надрукаваць без ілюстрацый
Дадаць меркаванне

Ю.А.Ябланоўскі

Пячатка Вітаўта

План Віцебска. З кнігі: Памятная книжка Витебской губернии на 1865 год. Издана Витебским губернским статистическим комитетом. Под редакциею А.М.Сементовского. СПб., 1865.