Дакументы: Віленская унія 1499

Агульныя звесткі.

Віленская унія 1499 г. — міждзяржаўны саюз ВКЛ і Польскага каралеўства. Заключаны ва ўмовах стабілізацыі палітычнага становішча ВКЛ і Польшчы, калі фактычна перасталі дзейнічаць ранейшыя дамовы пра іх дзяржаўны саюз. Вялікі князь літоўскі Аляксандр і кароль польскі Ян Ольбрахт шляхам узаемных саступак аднавілі пэўную дзяржаўную сувязь паміж ВКЛ і Польскім каралеўствам, парушаную ў выніку асобнай элекцыі абодвух манархаў. Польскі паны выдалі трансумпт акта, выдадзенага польскімі панамі ў Гарадле ў 1413 г., а паны ВКЛ, узаемна, выдалі трансумпт акта, выдадзенага ў Гарадле ў 1413 г. баярамі ВКЛ (трансумпт — даслоўны паўтор даўняга дакумента з дадаткам формул, якія актуалізуюць гэты дакумент). Такім чынам, фармальна былі адноўлены ўмовы Гарадзельскай уніі 1413 г. паміж дзвюма дзяржавамі. Як і раней, не ўпаміналася пра ўключэнне ВКЛ у склад Кароны Польскай, што легалізавала стан Аляксандра як суверэннага гаспадара ВКЛ. Пры пацвярджэнні уніі былі зроблены два важных дапаўненні. Пастаноўлена, што пасля смерці Аляксандра будзе абраны новы вялікі князь літоўскі (чаго не прадугледжвалі ўмовы Гарадзельскай уніі 1413 г. пасля смерці Вітаўта). Абранне магло ажыццяўляцца пры радзе і дапамозе сената і шляхты Каралеўства Польскага, калі яна пажадае ў час прыбыць. Аналагічнымі ўмовамі было абстаўлена абранне новага караля польскага. Другое дапаўненне анулявала папярэднія запісы, якія «абражалі гонар» абодвух бакоў (верагодна, мелася на ўвазе палажэнне пра інкарпарацыю ВКЛ у склад Польскага каралеўства). Такім чынам, дзяржаўны саюз прадугледжваў толькі ўзаемны ўдзел шляхты пры абранні новых манархаў, прычым прававы характар гэтага удзелу не раскрываўся, а сам ён падаваўся як неабавязковы. Унія 1499 г. насіла, у асноўным, сімвалічны характар, суверынітэт абедзвюх дзяржаў захоўваўся.

Бібліяграфія.

Jaroszewicz J. Obraz Litwy pod względem jej cywilizacji, od czasow najdawniejszych do końca wieku XVIII. Cz. II. Wilno, 1844. S. 74—75;

Mosbach A. Początki unii lubelskiej. Poznań: Nakładem Księgarni Jana Konst. Żupańskiego, 1872. S. 93—96;

Леонтович Ф. Правоспособность литовско-русской шляхты // Журнал Министерства народного просвещения. 1908. № 3. С. 79—80;

Kutrzeba S. Unia Polski z Litwą // Polska i Litwa w dziejowym stosunku. Warszawa; Lublin; Łódź; Kraków: Nakład Gebethnera i Wolffa, 1914. S. 548—557;

Unia Litwy z Polską (1385—1569). Akty unii i przywilejów stanowych litewskich zestawił, przekład polski pierwszych dołączył J.Żerbiłło Łabuński. Warszawa: Księgarnia «Kroniki Rodzinnej», Podwale 4, [1913]. S. 74—76;

Halecki O. Dzieje unii jagiellońskiej. Tom I. W wiekach średnich. Kraków: Akademia Umiejętności, 1919;

Пресняков А.Е. Лекции по русской истории. Т. II. Вып. 1. Западная Русь и Литовско-Русское государство. М.: ГСЭИ, 1939. С. 165—166;

Łowmiański H. Polityka Jagiellonów. 2 wyd. Poznań: Wydawnictwo Poznańskie, 2006. S. 371—374;

Rachuba A. Historia Litwy // Rachuba A., Kiaupienė J., Kiaupa Z. Historia Litwy. Dwugłos polsko-litewski. Warszawa: DiG, 2008. S. 56;

Kiaupienė J., Kiaupa Z. Historia Litwy // Rachuba A., Kiaupienė J., Kiaupa Z. Historia Litwy. Dwugłos polsko-litewski. Warszawa: DiG, 2008. S. 277.

***

№ 1

Акт надання вялікім князем літоўскім Аляксандрам паўнамоцтваў сваім паслам на заключэнне уніі з Каронай Польскай. Гародня, 9 студзеня 1499 г.

Арыгінал.

Невядомы. Да Другой сусветнай вайны захоўваўся ў нясвіжскім архіве Радзівілаў пад № 78.

Копіі.

1. BKsCz. Rkps 239. Nr 23. S. 91—92.

2. BKsCz. Teki Naruszewicza. Т. 23. Nr 181. S. 807—808.

Публікацыі.

Gołębiowski Ł. Dzieje Polski za panowania Jagiellonów. T. III. Dzieje Polski za panowania Kaźmirza, Jana Olbrachta i Alexandra. Warszawa, 1848. S. 390—391. Przypisek 55 (рэгест з недакладнай датай 1 студзеня);

Monumenta medii aevi historica res gestas Poloniae illustrantia. T. XIV. Codex epistolaris saeculi decimi quinti. T. III. / Collectus opera Dr. A.Lewicki. W Krakowie: Nakładem Akademii Umiejętności, 1894. № 441. S. 458—459 (на аснове дзвюх копій);

Akta unji Polski z Litwą 1385—1791 / Wydali S.Kutrzeba i W.Semkowicz. Kraków: Nakładem Polskiej Akademji Umiejętności i Towarzystwa Naukowego Warszawskiego, 1932. № 71. S. 119—120.

***

№ 2

Дамова Рады Кароны Польскай з пасламі Вялікага Княства Літоўскага аб пацвярджэнні акта паноў Кароны Польскай, выдадзенага ў Гародле ў 1413 г., аб прыняцці літоўскіх баяр да сваіх гербаў. Кракаў, 6 мая 1499 г.

Арыгінал.

Невядомы.

Копіі.

1. BKsCz. Rkps 239. Nr 24. S. 93—102.

2. BKsCz. Rkps 239. Nr 25. S. 105—108.

Публікацыі.

Gołębiowski Ł. Dzieje Polski za panowania Jagiellonów. T. III. Dzieje Polski za panowania Kaźmirza, Jana Olbrachta i Alexandra. Warszawa, 1848. S. 432. Przypisek 93 (рэгест на аснове копіі);

Akta unji Polski z Litwą 1385—1791 / Wydali S.Kutrzeba i W.Semkowicz. Kraków: Nakładem Polskiej Akademji Umiejętności i Towarzystwa Naukowego Warszawskiego, 1932. № 73. S. 121—122 (на аснове двзвюх копій).

***

№ 3

Зацвярджэнне каралём польскім Янам Ольбрахтам уніі з Вялікім Княствам Літоўскім. Кракаў, 6 мая 1499 г.

Арыгінал.

BKsCz. Perg. 649. Пергамін. 44 × 27 + 9 см. Дакумент добрай захаванасці.

Копія.

BKsCz. Teki Naruszewicza. Т. 23. Nr 23. S. 921—925.

Публікацыі.

Gołębiowski Ł. Dzieje Polski za panowania Jagiellonów. T. III. Dzieje Polski za panowania Kaźmirza, Jana Olbrachta i Alexandra. Warszawa, 1848. S. 433. Przypisek 93 (рэгест на аснове арыгінала і копіі);

Inventarium omnium et singulorum privilegiorum, litterarum, diplomatum, scripturarum et monumentorum quaecunque in archivo regni in arce cracoviensi continentur per commissarios a sacra regia majestate et republica ad revidendum et connotandum omnes scripturas in eodem archivo existentes deputatos confectum anno Domini MDCLXXXII cura bibliotecae polonicae editum / [Ed. E.Rykaczewski]. Lutetiae Parisiorum, Berolini et Posnaniae, 1862. F. 384 (рэгест);

Skarbiec dyplomatów papiezkich, cesarskich, królewskich, książecych, uchwał narodowych, postanowień różnych władz i urzędów posługujących do krytycznego wyjaśnienia dziejów Litwy, Rusi litewskiej i ościennych im krajów / Zebrał i w treści opisał I.Daniłowicz. T. II. Wilno, 1862. № 2108, 2109. S. 251 (рэгест на аснове архіўнага вопісу, з памылковай датай 10 мая);

Monumenta medii aevi historica res gestas Poloniae illustrantia. T. XIV. Codex epistolaris saeculi decimi quinti. T. III. / Collectus opera Dr. A.Lewicki. W Krakowie: Nakładem Akademii Umiejętności, 1894. № 448. S. 465—466 (на аснове арыгінала);

Matricularum Regni Poloniae summaria, excussis codicibus, qui in Chartophylacio Maximo Varsoviensi asservantur / Contexuit Th.Wierzbowski. Pars II. Varsoviae: Typis officinae C.Kowalewski, MCMVII. № 1398. S. 88 (рэгест на аснове копіі ў Кароннай Метрыцы);

Akta unji Polski z Litwą 1385—1791 / Wydali S.Kutrzeba i W.Semkowicz. Kraków: Nakładem Polskiej Akademji Umiejętności i Towarzystwa Naukowego Warszawskiego, 1932. № 74. S. 123—124.

***

№ 4

Пасведчанне Рады Кароны Польскай паслам Вялікага Княства Літоўскага аб выдачы ім новага дакумента пра ўмовы заключэння уніі, які ўключае акт паноў Кароны Польскай, выдадзены ў Гародле ў 1413 г., аб прыняцці літоўскіх баяр да сваіх гербаў. Кракаў, 14 мая 1499 г.

Арыгінал.

AGAD. Perg. 7408. Пергамін. 37 × 21 + 10 см.

Копіі.

1. BKsCz. Rkps 239. Nr 26. S. 209—210.

2. BKsCz. Teki Naruszewicza. Т. 23. Nr 192. S. 893—894.

Публікацыі.

Gołębiowski Ł. Dzieje Polski za panowania Jagiellonów. T. III. Dzieje Polski za panowania Kaźmirza, Jana Olbrachta i Alexandra. Warszawa, 1848. S. 432. Przypisek 93 (рэгест з недакладнай датай);

Monumenta medii aevi historica res gestas Poloniae illustrantia. T. XIV. Codex epistolaris saeculi decimi quinti. T. III. / Collectus opera Dr. A.Lewicki. W Krakowie: Nakładem Akademii Umiejętności, 1894. № 449. S. 466—467 (на аснове дзвюх копій);

Akta unji Polski z Litwą 1385—1791 / Wydali S.Kutrzeba i W.Semkowicz. Kraków: Nakładem Polskiej Akademji Umiejętności i Towarzystwa Naukowego Warszawskiego, 1932. № 75. S. 124—125.

***

№ 5

Зацвярджэнне Радай Вялікага Княства Літоўскага уніі з Каронай Польскай. Вільня, 24 ліпеня 1499 г.

Арыгінал.

BKsCz. Perg. 650. Пергамін. 74 × 40 + 10 см. Дакумент добрай захаванасці.

Копіі.

1. BKsCz. Teki Naruszewicza. Т. 23. Nr 197. S. 921—925.

2. BKsCz. Teki Naruszewicza. Т. 11. Nr 66. S. 317—323.

Публікацыі.

Лацінскі тэкст:

Commune incliti Polonie Regni priuilegium, constitutionum et indultuum publicitus decretorum approbatorumque / [Ed. J.Łaski]. Cracouie: MCCCCCVI. F. 130—131v (на аснове арыгінала);

Leges seu statuta ac privilegia Regni Poloniae / [Ed. J.Przyłuski]. Sczuczin et Cracoviae, 1553. F. 693—696 (на аснове выдання Я.Ласкага 1506 г.);

Statuta Regni Poloniae, in ordinem alphabeti digesta / A I.Herborto. Crac.: Lazarus Andreae excudebat, MDLXIII. F. 298v—300 (на аснове выдання Я.Ласкага 1506 г.);

Statuta Regni Poloniae, in ordinem alphabeti digesta / A I.Herborto de Fulstyn… Crac.: Lazarus Andreae excudebat, MDLXVII. F. 298v—300;

Polonicae historiae corpus: hoc est, polonicarum rerum latini recentiores et veteres scriptores, quotquot extant, uno volumine compraehensi omnes, et in aliquot distributi tomos / Ex bibliotheca Ioan. Pistorii Nidani d. T. I. Basileae: Per Sebastianum Henricpetri, 1582. F. 176—178 (на аснове выдання Я.Пшылускага 1553 г.);

Statuta Regni Poloniae in ordinem alphabeti digesta / A I.Herburto de Fulstin. Samoscii: Martinus Lenfcius Typographus Academiae excudebat, MDXCVII. F. 532—536;

Statuta, prawa y constitucie koronne łacinskie y polskie, z Statutow, Łaskiego y Herborta y z Constituciy Koronnych zebrane. ... / Spisane, sporządzone y wydane przez J.Januszowskiego. W Krakowie: W Architypographiiey Kró. I. M. Łazarzowey, MDC. S. 755—759 (на аснове выдання Я.Пшылускага 1553 г., з польскім перакладам);

Statuta Regni Poloniae in ordinem alphabeti digesta / A I.Herburto de Fulstin. Dantisci: apud Balthasarum Andream; Francofurti: apud Godefridum Tampachium, MDCXX. F. 532—536;

[Volumina Legum]. Leges, statuta, constitutiones, privilegia Regni Poloniae, Magni Ducatus Lithvaniae, Omniumq[ue] Provinciarum Annexarum, a Comitiis Visliciae Anno 1347 celebratis usq[ue] ad ultima Regni Comitia. Vol. I. In Typographia S. R. M. & Reipublicae Collegij Varsavensis Scholarum Piarum, 1732. F. 281—284 (на аснове выдання Я.Ласкага 1506 г.);

Zbiór praw litewskich od roku 1389 do roku 1529 tudzież rozprawy sejmowe o tychże prawach od roku 1544 do roku 1563 / [Wyd. T.Działyński]. Poznań: W drukarni na Garbarach Nr. 45, 1841. S. 72—76 (выдадзены Т.Дзялынскім на аснове выданняў Я.Ласкага 1506 г., Я.Пшылускага 1553 г., Я.Янушоўскага 1600 г., «Валюміна легум», з польскім перакладам);

Gołębiowski Ł. Dzieje Polski za panowania Jagiellonów. T. III. Dzieje Polski za panowania Kaźmirza, Jana Olbrachta i Alexandra. Warszawa, 1848. S. 433. Przypisek 93 (рэгест на аснове арыгінала і копіі);

Volumina legum. T. I. Petersburg: Nakładem i drukiem Jozafata Ohryzki, 1859. S. 129—130;

Inventarium omnium et singulorum privilegiorum, litterarum, diplomatum, scripturarum et monumentorum quaecunque in archivo regni in arce cracoviensi continentur per commissarios a sacra regia majestate et republica ad revidendum et connotandum omnes scripturas in eodem archivo existentes deputatos confectum anno Domini MDCLXXXII cura bibliotecae polonicae editum / [Ed. E.Rykaczewski]. Lutetiae Parisiorum, Berolini et Posnaniae, 1862. F. 384 (рэгест);

Skarbiec dyplomatów papiezkich, cesarskich, królewskich, książecych, uchwał narodowych, postanowień różnych władz i urzędów posługujących do krytycznego wyjaśnienia dziejów Litwy, Rusi litewskiej i ościennych im krajów / Zebrał i w treści opisał I.Daniłowicz. T. II. Wilno, 1862. № 2111. S. 251 (рэгест на аснове выданняў Я.Ласкага 1506 г., Я.Пшылускага 1553 г., «Валюміна легум», Т.Дзялынскага 1841 г.);

Документы, объясняющие историю Западно-русского края и его отношения к России и к Польше. СПб.: В типографии Эдуарда Праца, 1865. № 5. С. 28—38 (выдадзены М.В.Каяловічам на аснове «Валюміна легум», з французскім перакладам);

Unia Litwy z Polską (1385—1569). Akty unii i przywilejów stanowych litewskich zestawił, przekład polski pierwszych dołączył J.Żerbiłło Łabuński. Warszawa: Księgarnia «Kroniki Rodzinnej», Podwale 4, [1913]. S. 204—208 (з польскім перакладам);

Akta unji Polski z Litwą 1385—1791 / Wydali S.Kutrzeba i W.Semkowicz. Kraków: Nakładem Polskiej Akademji Umiejętności i Towarzystwa Naukowego Warszawskiego, 1932. № 76. S. 126—130 (на аснове арыгінала, выдання Я.Ласкага 1506 г., «Валюміна легум», з польскім перакладам).

Польскі пераклад:

Statuta y przywileie koronne, z łacińskiego ięzyka na polskie przełożone, nowym porządkiem zebrane y spisane / Przez J.Herborta. W Krakowie: W drukarni Mikołaia Szarffenberga, 1570. S. 666—670 (пераклад на аснове выдання Я.Пшылускага 1553 г.);

Statuta y metrika przywileiow koronnych ięzykiem polskim spisane y porządkiem prawie przyrodzonym a barzo snadnym nowo zebrane / Przez S.Sarnickiego. W Krakowie: w Drukarni Lazarzowey, 1594. S. 997—1001 (на аснове выдання Я.Гербурта 1570 г.);

Statuta, prawa y constitucie koronne łacinskie y polskie, z Statutow, Łaskiego y Herborta y z Constituciy Koronnych zebrane. ... / Spisane, sporządzone y wydane przez J.Januszowskiego. W Krakowie: W Architypographiiey Kró. I. M. Łazarzowey, MDC. S. 754—759 (на аснове выдання Я.Гербурта 1570 г.);

Zbiór praw litewskich od roku 1389 do roku 1529 tudzież rozprawy sejmowe o tychże prawach od roku 1544 do roku 1563 / [Wyd. T.Działyński]. Poznań: W drukarni na Garbarach Nr. 45, 1841. S. 72—76 (на аснове выданняў Я.Гербурта 1570 г., С.Сарніцкага 1594 г., Я.Янушоўскага 1600 г.);

Skarbiec dyplomatów papiezkich, cesarskich, królewskich, książecych, uchwał narodowych, postanowień różnych władz i urzędów posługujących do krytycznego wyjaśnienia dziejów Litwy, Rusi litewskiej i ościennych im krajów / Zebrał i w treści opisał I.Daniłowicz. T. II. Wilno, 1862. № 2111. S. 251 (на аснове выданняў Я.Гербурта 1570 г., Я.Янушоўскага 1600 г.);

Unia Litwy z Polską (1385—1569). Akty unii i przywilejów stanowych litewskich zestawił, przekład polski pierwszych dołączył J.Żerbiłło Łabuński. Warszawa: Księgarnia «Kroniki Rodzinnej», Podwale 4, [1913]. S. 204—208;

Akta unji Polski z Litwą 1385—1791 / Wydali S.Kutrzeba i W.Semkowicz. Kraków: Nakładem Polskiej Akademji Umiejętności i Towarzystwa Naukowego Warszawskiego, 1932. № 76. S. 126—130.

© Валерый Пазднякоў, 2014

Надрукавать Надрукаваць без ілюстрацый
Дадаць меркаванне

Ю.А.Ябланоўскі

Пячатка Вітаўта

План Віцебска. З кнігі: Памятная книжка Витебской губернии на 1865 год. Издана Витебским губернским статистическим комитетом. Под редакциею А.М.Сементовского. СПб., 1865.