Дакументы: Мельніцкая унія 1501

Агульныя звесткі.

Мельнiцкая унія 1501 г. — дзяржаўны саюз памiж Польшчай i ВКЛ, заключаны пры абранні вялікага князя літоўскага Аляксандра на каралеўскі пасад Польшчы. Пасля смерці польскага караля Яна Ольбрахта (17 чэрвеня 1501 г.) у Польшчы склалася ўплывовая групоўка паноў і шляхты, якая высупіла за аднаўленне дзяржаўнай сувязі паміж ВКЛ і Польшчай. Перагаворы праходзілі ва ўмовах вайны Маскоўскай дзяржавы з ВКЛ 1500—1503 гг., пры гэтым ВКЛ несла велізарныя тэрытарыяльныя страты і шукала моцнага саюзніка для ажыццяўлення пералому ў вайне. Карыстаючыся гэтым, польскі бок выставіў жорсткія ўмовы міждзяржаўнай уніі, якія значна ўразалі дзяржаўны суверынітэт ВКЛ. Папярэдні дагавор пра аднаўленне уніі заключаны ў г. Пётркаў 3 кастрычніка 1501 г. дэлегатамі польскага сойма і Рады ВКЛ, канчатковы акт уніі прыняты ў г. Мельнік 23 кастрычніка 1501 г. (з умовай наступнага зацвярджэння яго соймам ВКЛ). Умовы уніі прадугледжвалі фактычнае скасаванне ВКЛ як суверэннай дзяржавы. Супольнага манарха — караля — павінен быў абіраць агульны сойм дэлегатаў у польскім г. Пётркаў (дзе перавагу меў бы польскі бок). Прадугледжвалася правядзенне агульнай унутранай і знешняй палітыкі, агульная грашовая сістэма пры захаванні асобных адміністрацыйных і судовых сістэм. Жорскія ўмовы уніі не задаволілі магнатаў і сойм ВКЛ, які ў 1505 г. адмовіўся яе зацвердзіць. Асаблівае значэнне меў выдадзены Аляксандрам у ходзе заключэння уніі Мельніцкі прывілей ад 23 кастычніка 1501 г. Ён не толькі зацвярджаў унію, але і ўстанаўліваў новыя палажэнні дзяржаўнага парадку ў Польскім каралеўстве. Ідучы насутрач патрабаванням польскіх магнатаў, якія забяспечылі яму польскі трон, Аляксандр значна пашырыў іх прывілеі ў дзяржаўнай сферы. Сенат Польскага каралеўства атрымаў права санкцыі на рашэнні караля. Сенатары атрымалі права асабістай недатыкальнасці. Пры парушэнні каралём законаў сенат мог яго дэтранізаваць і абвясціць выбары новага караля. У далейшым Аляксандр, абапіраючыся на шырокія кругі шляхты, якая была незадаволена ростам магнацкай алігархіі, здолеў правесці рэвізію асноўных палітычных палажэння Мельніцкага прывілея.

Бібліяграфія.

Mosbach A. Początki unii lubelskiej. Poznań: Nakładem Księgarni Jana Konst. Żupańskiego, 1872. S. 99—103;

Finkel L. Elekcya Zygmunta I. Sprawy dynastyi Jagiellońskiej i unii polsko-litewskiej. W Krakowie: Akademia Umiejętności, 1910. S. 5—41;

Unia Litwy z Polską (1385—1569). Akty unii i przywilejów stanowych litewskich zestawił, przekład polski pierwszych dołączył J.Żerbiłło Łabuński. Warszawa: Księgarnia «Kroniki Rodzinnej», Podwale 4, [1913]. S. 76—78;

Kutrzeba S. Unia Polski z Litwą // Polska i Litwa w dziejowym stosunku. Warszawa; Lublin; Łódź; Kraków: Nakład Gebethnera i Wolffa, 1914. S. 557—564;

Papée F. O przywileju mielnickim dla senatu z r. 1501 // Księga pamiątkowa ku czci Oswalda Balzera. Lwów, 1925. T. 2;

Пресняков А.Е. Лекции по русской истории. Т. II. Вып. 1. Западная Русь и Литовско-Русское государство. М.: ГСЭИ, 1939. С. 168—171;

Sobolewski L., Uruszczak W. Artykuły mielnickie z r. 1501 // Czasopismo prawno-historyczne. 1990. Z. 1—2;

Sobolewski L. Wpływ artykułów mielnickich z 1501 r. na rozwój prawa polskiego w XVI w. // Czasopismo prawno-historyczne. 1995. Z. 1—2;

Rowell S.C. Dynastic Bluff? The Road to Mielnik, 1385—1501 // Lithuanian Historical Studies. Vol. 6. Vilnius: LII, 2001. P. 1—22;

Шэйфер В. Мельніцкая унія і ўнутраны канфлікт у Вялікім Княстве Літоўскім // Białoruskie Zeszyty Historyczne. 2002. 17. С. 205—210;

Грыцкевiч А. Мельніцкі прывiлей 1501 // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. Мн., 2006. Т. 2. С. 285;

Łowmiański H. Polityka Jagiellonów. 2 wyd. Poznań: Wydawnictwo Poznańskie, 2006. S. 374—382, 519—523;

Rachuba A. Historia Litwy // Rachuba A., Kiaupienė J., Kiaupa Z. Historia Litwy. Dwugłos polsko-litewski. Warszawa: DiG, 2008. S. 56—57;

Kiaupienė J., Kiaupa Z. Historia Litwy // Rachuba A., Kiaupienė J., Kiaupa Z. Historia Litwy. Dwugłos polsko-litewski. Warszawa: DiG, 2008. S. 277;

Od Horodła do Horodła (1413—2013). Unia horodelska — dzieje i pamięć. Wystawa Muzeum Zamojskiego w Zamościu i Muzeum Historii Polski. Muzeum Zamojskie w Zamościu. 29 IX—31 XI 2013. Zamość; Warszawa, 2013.

***

№ 1

Акт надання вялікім князем літоўскім Аляксандрам паўнамоцтваў сваім паслам на ўдзел у выбарах польскага караля і перагаворы па заключэнні уніі з Каронай Польскай. Гародня, 27 жніўня 1501 г.

Арыгінал.

BKsCz. Perg. 665. Пергамін. 43 × 22 + 6,5 см. Дакумент добрай захаванасці.

Копія.

BKsCz. Teki Naruszewicza. Т. 24. Nr 75. S. 433—434.

Публікацыі.

Лацінскі тэкст:

Gołębiowski Ł. Dzieje Polski za panowania Jagiellonów. T. III. Dzieje Polski za panowania Kaźmirza, Jana Olbrachta i Alexandra. Warszawa, 1848. S. 456. Przypisek 6 (рэгест на аснове арыгінала);

Inventarium omnium et singulorum privilegiorum, litterarum, diplomatum, scripturarum et monumentorum quaecunque in archivo regni in arce cracoviensi continentur per commissarios a sacra regia majestate et republica ad revidendum et connotandum omnes scripturas in eodem archivo existentes deputatos confectum anno Domini MDCLXXXII cura bibliotecae polonicae editum / [Ed. E.Rykaczewski]. Lutetiae Parisiorum, Berolini et Posnaniae, 1862. F. 385 (рэгест);

Skarbiec dyplomatów papiezkich, cesarskich, królewskich, książecych, uchwał narodowych, postanowień różnych władz i urzędów posługujących do krytycznego wyjaśnienia dziejów Litwy, Rusi litewskiej i ościennych im krajów / Zebrał i w treści opisał I.Daniłowicz. T. II. Wilno, 1862. № 2135. S. 258 (рэгест на аснове архіўнага вопісу, з памылковай датай 24 жніўня);

Akta unji Polski z Litwą 1385—1791 / Wydali S.Kutrzeba i W.Semkowicz. Kraków: Nakładem Polskiej Akademji Umiejętności i Towarzystwa Naukowego Warszawskiego, 1932. № 77. S. 130—131.

Польскі пераклад:

Unia Litwy z Polską (1385—1569). Akty unii i przywilejów stanowych litewskich zestawił, przekład polski pierwszych dołączył J.Żerbiłło Łabuński. Warszawa: Księgarnia «Kroniki Rodzinnej», Podwale 4, [1913]. S. 76—77 (рэгест).

***

№ 2

Акт надання Радай Вялікага Княства Літоўскага паўнамоцтваў паслам на ўдзел у выбарах польскага караля і перагаворы па заключэнні уніі з Каронай Польскай. Бельск, 9 верасня 1501 г.

Арыгінал.

BKsCz. Perg. 666. Пергамін. 54 × 26 + 14 см.

Копія.

BKsCz. Teki Naruszewicza. Т. 24. Nr 76. S. 435—437.

Публікацыі.

Gołębiowski Ł. Dzieje Polski za panowania Jagiellonów. T. III. Dzieje Polski za panowania Kaźmirza, Jana Olbrachta i Alexandra. Warszawa, 1848. S. 456. Przypisek 6 (рэгест на аснове арыгінала);

Inventarium omnium et singulorum privilegiorum, litterarum, diplomatum, scripturarum et monumentorum quaecunque in archivo regni in arce cracoviensi continentur per commissarios a sacra regia majestate et republica ad revidendum et connotandum omnes scripturas in eodem archivo existentes deputatos confectum anno Domini MDCLXXXII cura bibliotecae polonicae editum / [Ed. E.Rykaczewski]. Lutetiae Parisiorum, Berolini et Posnaniae, 1862. F. 384—385 (рэгест);

Skarbiec dyplomatów papiezkich, cesarskich, królewskich, książecych, uchwał narodowych, postanowień różnych władz i urzędów posługujących do krytycznego wyjaśnienia dziejów Litwy, Rusi litewskiej i ościennych im krajów / Zebrał i w treści opisał I.Daniłowicz. T. II. Wilno, 1862. № 2134. S. 257—258 (рэгест на аснове архіўнага вопісу, без указання дня);

Akta unji Polski z Litwą 1385—1791 / Wydali S.Kutrzeba i W.Semkowicz. Kraków: Nakładem Polskiej Akademji Umiejętności i Towarzystwa Naukowego Warszawskiego, 1932. № 78. S. 131—134.

***

№ 3

Акт аднаўлення Радай Кароны Польскай уніі з Вялікім Княствам Літоўскім. Пётркаў, 3 кастрычніка 1501 г.

Арыгінал.

AGAD. Perg. 7414. Пергамін. 72,5 × 41 + 8 см.

Копія.

BKsCz. Teki Naruszewicza. Т. 24. Nr 79. S. 451—457.

Публікацыі.

Лацінскі тэкст:

Kodex dyplomatyczny Polski obejmujący przywileje królów polskich, wielkich książąt litewskich, bulle papiezkie jako też wszelkie nadania prywatne mogące posłużyć wyjaśnienia dziejów wewnętrznych krajowych dotąd nigdzie nie drukowane, od najdawniejszych czasów aż do roku 1506 / Wydany za staraniem i pracą L.Rzyszczewskiego i A.Muczkowskiego. T. I. W Warszawie: Drukiem Stanisława Strąbskiego, 1847. № 196. S. 356—360 (на аснове арыгінала);

Skarbiec dyplomatów papiezkich, cesarskich, królewskich, książecych, uchwał narodowych, postanowień różnych władz i urzędów posługujących do krytycznego wyjaśnienia dziejów Litwy, Rusi litewskiej i ościennych im krajów / Zebrał i w treści opisał I.Daniłowicz. T. II. Wilno, 1862. № 2137. S. 258—259 (рэгест на аснове архіўнага вопісу, з памылковай датай 14 верасня);

Matricularum Regni Poloniae summaria, excussis codicibus, qui in Chartophylacio Maximo Varsoviensi asservantur / Contexuit Th.Wierzbowski. Pars III. Varsoviae: Typis officinae C.Kowalewski, MCMVIII. № 15. S. 2 (рэгест на аснове копіі ў Кароннай Метрыцы);

Unia Litwy z Polską (1385—1569). Akty unii i przywilejów stanowych litewskich zestawił, przekład polski pierwszych dołączył J.Żerbiłło Łabuński. Warszawa: Księgarnia «Kroniki Rodzinnej», Podwale 4, [1913]. S. 209—213 (з польскім перакладам);

Akta unji Polski z Litwą 1385—1791 / Wydali S.Kutrzeba i W.Semkowicz. Kraków: Nakładem Polskiej Akademji Umiejętności i Towarzystwa Naukowego Warszawskiego, 1932. № 79. S. 134—138 (на аснове арыгінала і копіі).

Польскі пераклад:

Unia Litwy z Polską (1385—1569). Akty unii i przywilejów stanowych litewskich zestawił, przekład polski pierwszych dołączył J.Żerbiłło Łabuński. Warszawa: Księgarnia «Kroniki Rodzinnej», Podwale 4, [1913]. S. 209—213;

Teksty źródłowe do nauki historji w szkole średniej. Z. 27. Zachwianie równowagi stanów w Polsce (1445—1506) / W świetle źródeł przedstawił F.Papée. Kraków: Nakładem Krakowskiej Spółki Wydawniczej, 1923. № 35. S. 29 (рэгест, на аснове выдання 1932 г.).

***

№ 4

Акт аднаўлення пасламі Вялікага Княства Літоўскага уніі з Каронай Польскай. Пётркаў, 3 кастрычніка 1501 г.

Арыгінал.

AGAD. Perg. 8424. Пергамін. 70 × 38 + 13 см.

Копія.

BKsCz. Rkps 1622. S. 59—62.

Публікацыі.

Лацінскі тэкст:

Kodex dyplomatyczny Polski obejmujący przywileje królów polskich, wielkich książąt litewskich, bulle papiezkie jako też wszelkie nadania prywatne mogące posłużyć wyjaśnienia dziejów wewnętrznych krajowych dotąd nigdzie nie drukowane, od najdawniejszych czasów aż do roku 1506 / Wydany za staraniem i pracą L.Rzyszczewskiego i A.Muczkowskiego. T. I. W Warszawie: Drukiem Stanisława Strąbskiego, 1847. № 197. S. 360—362 (на аснове арыгінала);

Skarbiec dyplomatów papiezkich, cesarskich, królewskich, książecych, uchwał narodowych, postanowień różnych władz i urzędów posługujących do krytycznego wyjaśnienia dziejów Litwy, Rusi litewskiej i ościennych im krajów / Zebrał i w treści opisał I.Daniłowicz. T. II. Wilno, 1862. № 2138. S. 259—260 (рэгест на аснове архіўнага вопісу, з памылковай датай 4 кастрычніка);

Unia Litwy z Polską (1385—1569). Akty unii i przywilejów stanowych litewskich zestawił, przekład polski pierwszych dołączył J.Żerbiłło Łabuński. Warszawa: Księgarnia «Kroniki Rodzinnej», Podwale 4, [1913]. S. 213—216 (з польскім перакладам);

Akta unji Polski z Litwą 1385—1791 / Wydali S.Kutrzeba i W.Semkowicz. Kraków: Nakładem Polskiej Akademji Umiejętności i Towarzystwa Naukowego Warszawskiego, 1932. № 80. S. 138—142 (на аснове двух арыгіналаў і копіі).

Польскі пераклад:

Unia Litwy z Polską (1385—1569). Akty unii i przywilejów stanowych litewskich zestawił, przekład polski pierwszych dołączył J.Żerbiłło Łabuński. Warszawa: Księgarnia «Kroniki Rodzinnej», Podwale 4, [1913]. S. 213—216;

Teksty źródłowe do nauki historji w szkole średniej. Z. 27. Zachwianie równowagi stanów w Polsce (1445—1506) / W świetle źródeł przedstawił F.Papée. Kraków: Nakładem Krakowskiej Spółki Wydawniczej, 1923. № 35. S. 29 (рэгест, на аснове выдання 1932 г.).

***

№ 5

Узор прысягі паслоў Вялікага Княства Літоўскага на захаванне уніі з Каронай Польскай. Пётркаў, 3 кастрычніка 1501 г.

Арыгінал.

Невядомы.

Копія.

AGAD. MK 17. K. 233. (Каронная Метрыка, кніга ўпісаў 17).

Публікацыі.

Matricularum Regni Poloniae summaria, excussis codicibus, qui in Chartophylacio Maximo Varsoviensi asservantur / Contexuit Th.Wierzbowski. Pars III. Varsoviae: Typis officinae C.Kowalewski, MCMVIII. № 22. S. 2 (рэгест на аснове копіі ў Кароннай Метрыцы);

Akta unji Polski z Litwą 1385—1791 / Wydali S.Kutrzeba i W.Semkowicz. Kraków: Nakładem Polskiej Akademji Umiejętności i Towarzystwa Naukowego Warszawskiego, 1932. № 81. S. 142.

***

№ 6

Прывілей вялікага князя літоўскага Аляксандра аб зацвярджэнні уніі з Каронай Польскай. Мельнік, 23 кастрычніка 1501 г.

Арыгінал.

BKsCz. Perg. 667. Пергамін. 60 × 32 см. Дакумент добрай захаванасці.

Копіі.

1. BKsCz. Teki Naruszewicza. Т. 24. Nr 82. S. 467—474.

2. BKsCz. Rkps 1622. S. 9.

3. AGAD. MK 17. F. 314v—318. (Каронная Метрыка, кніга ўпісаў 17).

Публікацыі.

Лацінскі тэкст:

Statuta y przywileie koronne, z łacińskiego ięzyka na polskie przełożone, nowym porządkiem zebrane y spisane / Przez J.Herborta. W Krakowie: W drukarni Mikołaia Szarffenberga, 1570. S. 674—679 (у выглядзе трансумпта соймавага рэцэса 13 сакавіка 1564 г.);

Constitucie, statuta y przywileie, na walnych seymiech koronnych od roku pańskiego 1550 aż do roku 1578 uchwalone etc. W Krakowie: W drukarni Mikołaia Szarffenbergera, 1579. K. 26v—28v (у выглядзе трансумпта соймавага рэцэса 13 сакавіка 1564 г., перавыдаваўся ў наступных аналагічных выданнях);

Statuta y metrika przywileiow koronnych ięzykiem polskim spisane y porządkiem prawie przyrodzonym a barzo snadnym nowo zebrane / Przez S.Sarnickiego. W Krakowie: w Drukarni Lazarzowey, 1594. S. 1005—1010 (у выглядзе трансумпта соймавага рэцэса 13 сакавіка 1564 г., на аснове выдання Я.Гербурта 1570 г.);

Statuta, prawa y constitucie koronne łacinskie y polskie, z Statutow, Łaskiego y Herborta y z Constituciy Koronnych zebrane. ... / Spisane, sporządzone y wydane przez J.Januszowskiego. W Krakowie: W Architypographiiey Kró. I. M. Łazarzowey, MDC. S. 762—765 (у выглядзе трансумпта соймавага рэцэса 13 сакавіка 1564 г., на аснове першага выдання);

[Volumina Legum]. Leges, statuta, constitutiones, privilegia Regni Poloniae, Magni Ducatus Lithvaniae, Omniumq[ue] Provinciarum Annexarum, a Comitiis Visliciae Anno 1347 celebratis usq[ue] ad ultima Regni Comitia. Vol. I. In Typographia S. R. M. & Reipublicae Collegij Varsavensis Scholarum Piarum, 1732. F. 285—291;

Corps universel diplomatique du droit des gens: contenant un recueuil des traitez d’alliance, de paix, de treve, de neutralité, de commerce, d’échange...; avec les capitulations imperiales et royales..., les droits et les interets des princes et etats de L’ Europe... T. IV. P. I / Par J.Dumont... A Amsterdam: Chez P.Brunel, R. et G. Wetstein, les Janssons à Waesberge, l’Honore’ et Chatelain; a La Haye: Chez P.Husson et Charles Levier, MDCCXXVI. № 8. P. 18—19 (на аснове выдання 1637 г. «Constitucie, statuta y przywileie, na walnych seymiech koronnych od roku pańskiego 1550 aż do roku 1637 uchwalone»);

Zbiór praw litewskich od roku 1389 do roku 1529 tudzież rozprawy sejmowe o tychże prawach od roku 1544 do roku 1563 / [Wyd. T.Działyński]. Poznań: W drukarni na Garbarach Nr. 45, 1841. S. 77—81 (на аснове выданняў Я.Гербурта 1570 г., С.Сарніцкага 1594 г., Я.Янушоўскага 1600 г., «Валюміна легум»);

Gołębiowski Ł. Dzieje Polski za panowania Jagiellonów. T. III. Dzieje Polski za panowania Kaźmirza, Jana Olbrachta i Alexandra. Warszawa, 1848. S. 457—458. Przypisek 8 (рэгест на аснове арыгінала і копіі);

Volumina legum. T. I. Petersburg, 1859: Nakładem i drukiem Jozafata Ohryzki. S. 131—133;

Документы, объясняющие историю Западно-русского края и его отношения к России и к Польше. СПб.: В типографии Эдуарда Праца, 1865. № 6. С. 38—55 (выдадзены М.В.Каяловічам на аснове «Валюміна легум», з французскім перакладам);

Matricularum Regni Poloniae summaria, excussis codicibus, qui in Chartophylacio Maximo Varsoviensi asservantur / Contexuit Th.Wierzbowski. Pars III. Varsoviae: Typis officinae C.Kowalewski, MCMVIII. № 21. S. 2 (рэгест).;

Unia Litwy z Polską (1385—1569). Akty unii i przywilejów stanowych litewskich zestawił, przekład polski pierwszych dołączył J.Żerbiłło Łabuński. Warszawa: Księgarnia «Kroniki Rodzinnej», Podwale 4, [1913]. S. 217—228 (з польскім перакладам);

Akta unji Polski z Litwą 1385—1791 / Wydali S.Kutrzeba i W.Semkowicz. Kraków: Nakładem Polskiej Akademji Umiejętności i Towarzystwa Naukowego Warszawskiego, 1932. № 82. S. 142—147 (на аснове арыгінала, копіі ў Кароннай Метрыцы, «Валюміна легум»).

Польскі пераклад:

Unia Litwy z Polską (1385—1569). Akty unii i przywilejów stanowych litewskich zestawił, przekład polski pierwszych dołączył J.Żerbiłło Łabuński. Warszawa: Księgarnia «Kroniki Rodzinnej», Podwale 4, [1913]. S. 217—228.

***

№ 7

Пасведчанне вялікага князя літоўскага і абранага караля польскага Аляксандра, што шляхта Вялікага Княства Літоўскага прызнае унію з Каронай Польскай. Мельнік, 30 кастрычніка 1501 г.

Арыгінал.

AGAD. Perg. 4457. Пергамін. 46 × 26 + 8 см. Раней захоўваўся ў Санкт Пецярбургу ў Публічнай бібліятэцы, у калекцыі аўтографаў пад № 205.

Копіі.

1. AGAD. MK 17. F. 314—314v (Каронная Метрыка, кніга ўпісаў 17).

2. BKsCz. Teki Naruszewicza. Т. 24. Nr 83. S. 475—476.

Публікацыі.

Matricularum Regni Poloniae summaria, excussis codicibus, qui in Chartophylacio Maximo Varsoviensi asservantur / Contexuit Th.Wierzbowski. Pars III. Varsoviae: Typis officinae C.Kowalewski, MCMVIII. № 25. S. 2 (рэгест на аснове копіі ў Кароннай Метрыцы);

Akta unji Polski z Litwą 1385—1791 / Wydali S.Kutrzeba i W.Semkowicz. Kraków: Nakładem Polskiej Akademji Umiejętności i Towarzystwa Naukowego Warszawskiego, 1932. № 83. S. 147—149 (на аснове арыгінала і копіі ў Кароннай Метрыцы);

Rachuba A., Kiaupienė J., Kiaupa Z. Historia Litwy. Dwugłos polsko-litewski. Warszawa: DiG, 2008. S. 174 (фотаздымак).

Lietuva senuosiuose istorijos šaltiniuose. Lietuvos tūkstantmečio programos parodos katalogas. Taikomosios dailės muziejus, Vilnius, 2009 m. liepos 5—spalio 4 d. = Lithuania in ancient historical sources. Exhibition and catalogue part of the Lithuanian Millennium programme. Museum of Applied Art, Vilnius 5 July—4 October 2009. Vilnius: Nacionalinis muziejus Lietuvos Didžiosios Kunigaikštystės valdovų rūmai, 2009. Р. 98 (фотаздымак).

© Валерый Пазднякоў, 2014

Надрукавать Надрукаваць без ілюстрацый
Дадаць меркаванне

Ю.А.Ябланоўскі

Пячатка Вітаўта

План Віцебска. З кнігі: Памятная книжка Витебской губернии на 1865 год. Издана Витебским губернским статистическим комитетом. Под редакциею А.М.Сементовского. СПб., 1865.